Kleszcze (pajęczaki z rzędu roztoczy) są pasożytami zewnętrznymi żywiącymi się krwią kręgowców. Posiadają przystosowany do ssania krwi ryjkowaty narząd gębowy, uzbrojony w liczne ząbki pomocne w utrzymywaniu się w skórze żywiciela.

Kleszcze mogą zarazić się chorobami swoich ofiar, same jednak nie chorują, lecz stają się nosicielami. Co więcej, zarazki są przenoszone z jednego stadium rozwojowego kleszcza na kolejne, jak również z samicy na jajo. Dwie z nich: borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu, mogą jako choroby odzwierzęce zostać przeniesione na ludzi.

Rozmnażanie kleszczy

 Cykl życiowy kleszczy trwa 2 lata i składa się z trzech faz rozwojowych: larwy, nimfy i imago.

Larwa

Wiosną samica składa do ziemi około 3 000 jaj, z których późnym latem wylęgają się larwy. Są wielkości kropki i mają 4 pary odnóży, za pomocą których przemieszczają się wśród traw w poszukiwaniu żywiciela, którym zwykle jest mały gryzoń, ptak albo gad. Gdy odnajdą odpowiednią ofiarę, wgryzają się w skórę i przez kilka dni piją jej krew. Po nassaniu krwi stają się kilkadziesiąt razy większe, osiągając rozmiar ciała 3-4 mm.

Najedzone larwy kleszczy spadają na ziemię i przepoczwarzają się w nimfy, które zagrzebują się głęboko pod ściółką leśną, gdzie temperatura w zimie nie spada poniżej 0 °C, i tam pozostają nieaktywne do wiosny.

Nimfa

Wczesną wiosną, gdy temperatura ściółki leśnej wzrośnie powyżej 5 °C, wychodzą z ziemi nimfy. Są wielkości 2-3 mm i mają 4 pary odnóży, z czego jedna para to odnóża skoczne, za pomocą których potrafią wykonać skok na odległość 1,5 m.

Nimfy nie wędrują w poszukiwaniu żywiciela, lecz wspinają się na wysokie źdźbła traw, skąd, niczym pchły, przeskakują na przechodzące w pobliżu ofiary, najczęściej duże ssaki. Po dopadnięciu ofiary, nimfa kleszcza wgryza się w jej skórę i przez kilka dni pije krew. Po nassaniu krwi, nimfa zwiększa swoje rozmiary do około 1 cm. Wtedy spada na ziemię, gdzie przepoczwarza się w osobnika dorosłego – imago.

Imago

Dorosłe kleszcze, samce i samice, są wielkości 4-5 mm i posiadają cztery pary odnóży, za pomocą których wspinają się na wyższe krzaki, gdzie przez całe lato aż do późnej jesieni oczekują na żywiciela, na którego spadają, wgryzają się w jego skórę i przez kilka dni piją krew. Po nassaniu krwi zwiększają swoje rozmiary do około 1,5 cm. Wtedy spadają na ziemię, odnajdują partnerów, z którymi kopulują. Przed zimą samce giną, natomiast samice zagrzebują się głęboko pod ściółką leśną, gdzie przeczekują do wiosny i znoszą jaja, wznawiając niekończący się cykl życiowy kleszczy.

Ryzyko ukąszenia przez kleszcza

Najmniejsze ryzyko ukąszenia istnieje ze strony larw kleszczy, które preferują śpiące w norach gryzonie, pełzające w trawie gady oraz gniazdujące na ziemi ptaki.

Jeśli chodzi o ryzyko ukąszenia człowieka, to najbardziej agresywnym stadium rozwojowym kleszczy jest nimfa, za względu na umiejętność wykonywania długich skoków, dlatego najwięcej przypadków ukąszeń przez kleszcze notuje się w okresie żerowania nimf, tj. od maja do sierpnia.

Nimfy najczęściej polują na swoje ofiary tam, gdzie my często przechodzimy, przebywając na łonie natury. Są to porośnięte wysokimi trawami obszary przejściowe między dwoma różnymi typami roślinności, takie jak skraj lasu, brzeg rzeki, stawu lub jeziora.

Stosunkowo rzadko ludzie kąsani są przez osobniki dorosłe, które na swe ofiary spadają z gałęzi wysokich krzewów, najczęściej leszczyny i czarnego bzu.

Ukąszenie przez kleszcza

Przypadkowymi ofiarami kleszczy bywają ludzie. Typowymi miejscami ukłucia człowieka przez kleszcze są okolice głowy, uszu, zgięcia dużych stawów, ręce i stopy.

Momentu nakłucia skóry ani wżynania się ryjkowatego narządu gębowego w głąb ciała z reguły nie czujemy, ponieważ kleszcz wpuszcza do rany ślinę zawierającą specjalne substancje znieczulające. Dlatego wykrycie kleszcza wgryzionego w skórę następuje stosunkowo późno, bo dopiero po znacznym zwiększeniu jego wymiarów w następstwie opicia się krwi.