Redakcja: Czym są mokradła, czym bagna, a czym torfowiska?

Dr hab. Wiktor Kotowski: Mówiąc najogólniej mokradła to wszystko, co znajduje się pomiędzy lądem a oceanem. Takie szerokie zdefiniowanie wynika z głównego międzynarodowego dokumentu, który je chroni, czyli „Konwencji o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego”, znanego też jako Konwencja Ramsarska. W 1971 r. została ona przyjęta przez większość państw świata w mieście Ramsar w Iranie, a obecnie obejmuje już niemal wszystkie kraje.  

Konwencja Ramsarska definiuje mokradła jako obszary podmokłe, obszary bagien czy błot, wody śródlądowe, w tym cieki, jeziora i przybrzeżne wody morskie do 6 metrów w czasie odpływu, czyli też np. rafy koralowe oraz tereny pływów. Jest to bardzo szeroka definicja, ale takie ujęcie okazuje się bardzo pożyteczne z punktu widzenia ochrony tych ekosystemów. Nie da się bowiem ochronić części krajobrazu bez zachowania reszty, która jest z nim funkcjonalnie związana. Nie można ochronić bagien nadrzecznych bez mądrego gospodarowania rzeką czy np. zachować jezior, przekształcając mokradła nadjeziorne i eliminując ich funkcję oczyszczania wód albo bycia tarliskami ryb.

W związku z tym, że według prawnej definicji angielskie słowo „wetlands” jest w ten sposób zdefiniowane w Konwencji Ramsarskiej, również ja staram się używać polskiego terminu mokradła jako jego odpowiednika. Aby odpowiednio określić inne typy mokradeł potrzebujemy zaś bardzo precyzyjnych terminów. Szczególną kategorię stanowią bagna, czyli w zasadzie mokradła lądowe, ale też nie wszystkie. Wśród mokradeł lądowych możemy bowiem wyróżnić te, które są mokre od czasu do czasu oraz bagna mokre stale. Te ostatnie posiadają jedną wyjątkową funkcję. Dzięki temu, że grunt jest nasycony wodą i nie w pełni rozkłada się tam materia organiczna, szczątki roślin odkładają się, tworząc osady organiczne w postaci torfu.

Najprościej rzecz ujmując do kategorii bagien możemy zaliczyć torfowiska oraz np. lasy namorzynowe czy mułowiska. Terminy bagno i torfowisko nie są w każdym razie tożsame. Kiedy bagna zostają osuszone, poddane melioracji i przekształcone w obszar eksploatacji torfu albo obszar wykorzystywany rolniczo, to bagno przestaje być bagnem, ale nie przestaje być torfowiskiem. Ponieważ nauki rolnicze, leśne czy gleboznawstwo definiują torfowisko jako obszar pokryty torfem, to dopóki znajdują się tam zasoby torfu, cały czas mamy w tych miejscach torfowisko. Torfowisko osuszone, gdzie nie rosną już rośliny bagienne i gdzie nie akumuluje się torf nie jest już jednak bagnem.

Na czym polega istotność tych ekosystemów dla człowieka i środowiska?

Ta istotność jest wieloaspektowa, istnieje bowiem wiele powodów, dla których potrzebujemy bagien i mokradeł. Pod względem regionalnym chodzi przede wszystkim o fakt, że stanowią one siedliska życia mnóstwa gatunków ryb, również tych, które pozyskujemy w ramach rybołówstwa. Miliony ludzi są więc zależne od mokradeł pod względem łowienia ryb jako źródła pożywienia.

Pozostają one bardzo ważne także dla wielu innych gatunków. Sama Konwencja Ramsarska powstała przede wszystkim z punktu widzenia ochrony ptaków, traktujących mokradła jako siedliska lęgowe albo miejsca odpoczynku w czasie migracji sezonowych. Do tego dochodzą też inne zwierzęta oraz rośliny. Istnieje mnóstwo bezkręgowców, związanych wyłącznie z mokradłami, jak i tych spędzających na nich część swojego życia. Te ostatnie to zwłaszcza owady, które swoje stadium larwalne odbywają w wodzie, a później ich postać dorosła funkcjonuje gdzieś w jej otoczeniu. Możemy mówić o komarach, ważkach czy jętkach, będących ważnym pożywieniem ryb, ptaków czy kręgowców lądowych.

Po drugie trzeba wspomnieć, że są to ekosystemy najważniejsza dla retencjonowania wody. Mimo że torfowiska sensu stricte zajmują tylko 3% powierzchni lądów, to gleby bagienne zawierają tyle samo wody, co niemal wszystkie pozostałe gleby świata. Dodatkowo są jeszcze przecież mokradła nielądowe, jeziora czy rzeki, również zawierające ogromną ilość wody. Jest to wszystko woda słodka, z której możemy korzystać, podczas gdy woda morska jest dla nas znacznie trudniejsza do wykorzystania. Woda zawarta w lodowcach daje się z kolei pozyskać, kiedy spływa w dół krajobrazu i może się zretencjonować w mokradłach. To samo dotyczy wody opadowej, którą te mokradła mogą przechować przez dłuższy czas.

Po trzecie, pozostając jeszcze w lokalnym zasięgu oddziaływania mokradeł, ich ważną funkcją jest również oczyszczanie wód. Mokradła bagienne znajdujące się nad rzekami i jeziorami mają niesamowitą zdolność przechwytywania tzw. biogenów, czyli substancji, które warunkują wzrost roślin i żyzność ekosystemów. Przechwytują je w drodze wód powierzchniowych czy gruntowych z lądu zanim jeszcze trafią one do ekosystemu wodnego.

Oglądaj całość