Redakcja: W jaki sposób Stefan Batory został królem Polski?

Dr Stefan Pieńkowski: Kandydaturę Stefana Batorego do tronu Rzeczypospolitej większa część szlachty przyjęła z nieukrywanym entuzjazmem po nieudanych rządach Henryka Walezego. Na sejmie elekcyjnym, który miał miejsce pod koniec 1575 r. pojawił się pomysł obrania na tron Rzeczypospolitej Piasta. Piastem w rozumieniu ówczesnej szlachty była Anna Jagiellonka, siostra zmarłego króla Zygmunta Augusta, która mogła odegrać rolę pani przyrodzonej.

Na sejmie elekcyjnym padła propozycja, aby królowej przydać za męża księcia Siedmiogrodu, Stefana Batorego, który powinien stanowić remedium na zakusy Imperium Osmańskiego. Jako człowiek dojrzały, sprawujący rządy w Siedmiogrodzie od kilku lat, Batory miał także gwarantować władanie sprawne oraz odpowiedzialne. Anna Jagiellonka, mimo noszenia w czasie bezkrólewia tytułu infantki, czyli następczyni tronu, nie odegrała jednak roli drugiej Jadwigi Andegaweńskiej. Nie posiadając prerogatyw króla dziedzicznego, nie została faktycznym królem. Na Wawelu królem uczyniono Batorego, Anna zaś, jako jego żona, została królową.

Koronację tę przeprowadził biskup kujawski Stanisław Karnkowski, ponieważ ówczesny prymas Jakub Uchański, w czasie elekcji dokonał wyboru nominacji niepopularnego wśród szlachty cesarza Maksymiliana II. Uważano, że Habsburg na tronie Rzeczypospolitej będzie oznaczał zagrożenie dla wolności szlacheckich, a ponadto wojnę z Imperium Osmańskim, ponieważ Maksymilian II zdobywając tron polski zupełnie zmieniłby układ sił w tej części Europy na korzyść Habsburgów. W związku z tym Karnkowski, jako drugi w kolejności najwyższy biskup wielkopolski, dokonał koronacji Stefana Batorego, natomiast Uchański został w tym momencie odsunięty od bieżących spraw Rzeczypospolitej. Szlachta na zjeździe jędrzejowskim gromadnie poparła Batorego, przyjeżdżając tam pospolitym ruszeniem, viritim, czyli osobiście. Duże poparcie, jakie uzyskał od niej Stefan Batory, świadczyło, że otrzymał on ogromny kredyt zaufania od obywateli Rzeczypospolitej oraz że jego elektorzy liczyli na sprawowanie rządów zgodnych ze szlacheckimi oczekiwaniami.

Co w czasach rządów Batorego działo się pod względem polityki międzynarodowej?

Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że Batory, jako król Rzeczypospolitej, rządził państwem rozległym, które miało pozycję mocarstwową. To także umacniało jego autorytet i status rodu Batorych w Siedmiogrodzie, zagrożonym zarówno od strony Cesarstwa, jak i Imperium Osmańskiego. Dlatego też prowadzenie aktywnej polityki zagranicznej stało się jednym z priorytetów okresu panowania Stefana Batorego.

Pierwszym problemem, z jakim musiał się zmierzyć było nieuznanie przez Gdańsk jego wyboru i koronacji na króla Polski. Gdańsk opowiedział się za Maksymilianem II, co wynikało z kilku powodów. Przede wszystkim liczono na to, że miasto będzie mogło związać się ściślej handlem z państwami Habsburgów. Poza tym postępująca unifikacja Prus Królewskich z Koroną Królestwa Polskiego nie wszystkim w Prusach odpowiadała, a ponadto pojawił się tam także problem religii luterańskiej, gdyż Gdańszczanie żądali, aby król uznał luteranizm jako religię u nich panującą. Stefan Batory zmuszony był działać w tej sytuacji bardzo szybko, a przede wszystkim musiał być stanowczy. Mimo że nie dysponował dużą siłą zbrojną, zdolną zdobyć szybko Gdańsk, gdyż było to miasto bardzo silnie i nowocześnie ufortyfikowane, wysłał do Prus Królewskich oddziały jazdy i piechoty pod hetmanem nadwornym Janem Zborowskim i zagroził Gdańskowi banicją. Gdańsk nie chciał jednak uznać dalej władzy Batorego ani iść na żadne ustępstwa. Czynił zaciągi wojsk najemnych w państwach Rzeszy, dysponował ogromnymi sumami pieniędzmi z handlu i udało mu się zaciągnąć duże oddziały, które starły się z wojskami Zborowskiego w bitwie pod Lubieszowem w kwietniu 1577 r. Wojska miasta Gdańska zostały doszczętnie rozbite, ale pomimo tego sukcesu oblężenie, które Batory przeprowadził kilka miesięcy później okazało się zupełnym niepowodzeniem.

Oblężenie obnażyło niedostatki polskiej wojskowości, jeśli chodzi o kwestie związane z niedoborem piechoty oraz nowoczesnej artylerii. Ostatecznie udało się Batoremu osiągnąć porozumienie z Gdańskiem przy pomocy mediacji książąt Rzeszy. Miasto uznało władzę króla polskiego, jednakże Batory tak naprawdę zrezygnował z aktywnej polityki na Morzu Bałtyckim i kilka lat później za namową Jana Zamoyskiego zniósł statuty Karnkowskiego, które ściślej wiązały Gdańsk z Koroną.

Niedostatki, które uwidoczniły się podczas oblężenia Gdańska były ważną lekcją przed rozprawą z Moskwą, gdyż jednym z głównych celów kampanii moskiewskich stało się odzyskiwanie warowni i zamków, które zdobył Iwan Groźny od Rzeczypospolitej w poprzednich latach. Stefan Batory wykazał się tutaj ogromną determinacją i zaangażowaniem. W przeciwieństwie do ostatnich Jagiellonów oraz hetmanów litewskich, nie bał się podejmować decyzji strategicznych oraz działań zaczepnych. Dzięki staraniom króla udało się zgromadzić armię licząca przeszło 50 000 żołnierzy, co było ogromnym wysiłkiem mobilizacyjnym państwa polsko-litewskiego.

Oglądaj całość