Charakterystyka typów narracji

Wypowiedzi/narracje fanatyczne - to takie, które nakazują posłuszeństwo oraz szerzą nieufność do innych, do ich tożsamości, postaw, prawdziwości przekonań. Przekazując świadectwo przynależności odwołują się do aktu zawierzenia, który jednak może być traktowany instrumentalnie. Istotne dla tego typu wypowiedzi są uzgodnienia przynależności: „Kto z nami” a „kto jest przeciwko”. Tego rodzaju postawa werbalna utrudnia, bądź nawet uniemożliwia polemikę, gdyż ta traktowana jest jako wojna na słowa (greckie polemos pierwotnie znaczyło wojnę).

W tego rodzaju wypowiedziach nie można mówić o pluralizmie a nawet wielości poglądów i szacunku wobec odmienności. Postawy w wypowiedzi fanatycznej dzielą się na „uznane” lub „wrogie”, bądź co najwyżej „błędne”. Podobnie nie ma miejsca na subtelności, teorie i inne rzeczy, wymagające przestrzeni, czasu i nade wszystko wolności (!). W narracji fanatycznej wątpliwości oznaczają złą wolę, postępującą degenerację, zachowania wynikające z niskich pobudek, rezonerstwo domagające się skupienia na wątpiącym uwagi i rozbijające jedność wspólnoty.

Fanatyczny typ narracji i zarazem styl dyskursu bywał, jak pokazuje historia niezwykle skuteczny. Historyczne sukcesy – jeśli sięgnąć do wielkiej historii – i chrześcijaństwa, i islamu i komunizmu polegały właśnie na tym, że ideologie te uporczywie stosowały ten rodzaj dyskursu.

W pierwszej połowie XX stulecia, przed doświadczeniem holocaustu, niektórzy utożsamiali dyskurs fanatyczny z obszarem kultury semickiej. Ludzie z narodów mówiących semickimi językami, starożytni Żydzi i Arabowie, rozpowszechnili ten rodzaj prowadzenia dyskursu. Mimowolnym skutkiem ideologii totalitarnych było oddzielenie tego rodzaju postaw i narracji od czynnika etnicznego. Ponieważ narracja fanatyczna w sposób zawoalowany często lub wprost nawołuje do stosowania przemocy, można powiedzieć trawestując: przemoc nie posiada ojczyzny.

Wypowiedzi i narracje praktyków są to takie rodzaje użycia języka, które zwracają uwagę na procedury, algorytmy i efektywność wszelkich czynności publikacyjnych i aktów mowy. Określenia przydawkowe utworzone od słowa praktyka znamionuje tych, których interesuje to co konkretne i finalny efekt podjętego działania. Wypowiedzi praktyczne oscylują między koniecznością a możliwością, wyrażają dążenie przyczynowo-skutkowe nastawione na zysk finansowy, lub na aplauz społeczny. Wypowiedzi i argumentacja praktyczna często wiąże się z innymi typami narracji, ponieważ warto jest podbudowywać wszelkiego rodzaju związki semantyczne, chwyty erystyczne argumentacją praktyczną. Argumentacja tego rodzaju może występować w roli „zasłony” dla różnorodnych dążeń.

Szczególnie osoby posługujące się narracją fanatyczną lubią dla nadania sobie większej wiarygodności odwoływać się do treści praktycznych, gdyż ewentualne przesuwanie optyki może nadawać im większą wiarygodność. Zarówno dla narracji fanatycznej jak i praktycznej istotne jest osiągnięcie pewności, rozwianie wątpliwości, chociaż motywacja może być odrębna. Wzajemne użyczanie strategii staje się częstym zabiegiem. Praktyczna oczywistość może podbudowywać fanatyczną pewność. Narracja fanatyczna sytuuje się na ogół jako centralna, praktyczna pełni rolę wspierającą, służebną. Realizacja odwrotna, polegająca na tym, że praktyka wspiera się narracją fanatyczną nie zachodzi, gdyż silny praktycyzm ma tendencje zmierzającą do samowystarczalności.

Apologetami postawy praktycznej byli Rzymianie. Przeciwstawiali ją odziedziczonej tradycji Greków, których podziwiali i częściowo nie rozumieli. Najpierw żyć a potem filozofować - jest parenią łacińską, która na trwałe weszła do skarbnicy ludzkości [primum vivere, deinde philosophari lub w bardziej dosadnej wersji - primus edere, deinde philosophari - najpierw jedzenie, potem filozofowanie].

Grecja była i pozostanie kolebką europejskiej filozofii, a narracja gnostycka pojawia się tam, gdzie usiłowano bronić swej tożsamości za pomocą środków intelektualnych na styku wielu kultur. Stąd pojawia się w Azji Mniejszej, południowym Egipcie, koloniach greckich i na - uniwersytetach niemieckich. Oddziaływanie pomiędzy typami narracji może zatem polegać zarówno na dążeniu do zbliżenia stanowisk, jak i na wzajemnej konkurencji.

Wypowiedzi – narracje filozoficzne są to te rodzaje postaw, werbalnych stanowisk, które kreują nowe kierunki sporów i podziałów. Ponadto w wypowiedziach filozoficznych znajdujemy rozszerzający się humanitaryzm, dążenie do minimalizacji ofiar, cierpień, niwelowanie różnic między ludźmi (1). Stosunek do rzeczywistości, w której filozofowi przyszło żyć ma charakter dyskursywny. Istnienie danej formy rzeczywistości znajduje swe ugruntowanie w formie istnienia języka. Taka postawa powoduje, że filozof rozumie rzeczywistość, jako konstrukcję powstałą w procesie uzgadniania znaczeń, tym samym zapoczątkowany zostaje proces krytycznego, a zarazem twórczego namysłu nad nią. Relacja poznawcza będąca intelektualnym wyrazem namysłu w fazie początkowej traci swój uniwersalistyczny charakter, stając się, kategorią partykularną, uwarunkowaną historycznie i kulturowo.

Przez stulecia uważano, że rolą filozofa jest przekształcenie partykularnego spojrzenia wraz z towarzyszącymi mu emocjami w obiektywność zbudowanego systemu (2).Sytuacji takiej często towarzyszy - p a r e z j a, postawa parezjastyczna charakteryzująca myśliciela (3).

Konstrukcje przekazów komunikacyjnych określane mianem parezji, stają się przekroczeniem, czyniąc je niezależnymi, pomimo szczególnego kontekstu ich wypowiedzi. Parezja może przybierać postać negatywną i pozytywną. W niektórych sytuacjach negatywna wypowiedź parezjasty może obrażać i ranić odbiorców. Pozytywny rys parezji świadczy o odwadze mówiącego. Parezjastą był Sokrates jako filozof głoszący prawdę. Epikurejscy parezjaści obierając rolę nauczycieli – terapeutów swoimi wypowiedziami leczyli dusze słuchaczy.

Parezja jest mową krytyczną, gdy swe ostrze kieruje przeciw władzy, jest formą obowiązku mówienia prawdy tym, dla których prawda jest niewygodna, np. w czasach niewoli parezjasta wypowiadał się w imieniu tych, którzy nie mogli mówić. Parezja stając się aktem politycznym - krzewi idee wolności słowa i obywatelskiego nieposłuszeństwa.

Michel Foucault, analizując parezję głosił, że jest to rodzaj aktywności, przede wszystkim werbalnej, w której krytycyzm charakteryzuje relacje z sobą samym i innymi, szczerość określa relacje z prawdą, niebezpieczeństwo wiąże z życiem, zaś pragnienie wolności i poczucie obowiązku definiowane są na gruncie praw moralnych (4).

Podstawą parezji jest mówienie prawdy, parezjastować to mówić prawdę, której wartość ze względu na moralny autorytet mówcy jest niepodważalna. Parezjasta to mówca nieustraszony, przyjmujący ryzyko mówienia prawdy nie z przymusu, bo jego wypowiedź jest wolna i wynika z czystego poczucia obowiązku, dlatego narażający się na niebezpieczeństwo, gdy prawda może w niego godzić. Dowodem jego uczciwości jest odwaga. W dialogu przyjmuje pozycję słabszego, który krytykując swoje błędy, wytyka błędy innym. Parezja często jest mową polityczną, lub tak jest odbierana i wówczas wynika z wolności słowa i wolność słowa potwierdza.

Rodziła się wraz z ateńską demokracją i ewoluowała jako demokratyczne narzędzie upominania się o prawdę. Na agorze parezja charakteryzowała wzorowego obywatela, który mówił bezpośrednio, wśród równych do równych. Na dworach mogła znamionować szlachetnego władcę, który w imię prawdy gotów był poświęcić nawet siebie. W czasach tyranów parezjasta wypowiadał się w imieniu tych, którym przemocą i strachem zamknięto usta.

Media przenoszące wypowiedzi nie pomogły parezji. Uwypukliły jedynie jej elementy manipulacyjne, polegające na zmienianiu pozycji mówiącego w stosunku do odbiorcy: pozycja ta raz może być wyższa, a raz niższa w zależności od celów perswazyjnych. Nawet jeżeli cel perswazyjny zostanie osiągnięty, to istota parezji, jako czystego, wolnego, nie skrępowanego przekazu zostaje w pewnym stopniu zagubiona.

Ograniczoność środków parezjastycznych osłabia rangę wypowiedzi filozoficznych. Modelowym filozofem parezjastycznym dla Starożytności był Sokrates. U progu nowożytności wiele cech parezjastycznych znamionowało pisma i listy B. Spinozy (5), czy R. Descartesa. W XX stuleciu, co dobitnie pokazała historia, parezjastyczne wypowiedzi intelektualistów - interesują rządzących zazwyczaj tylko - gdy przeciwstawiają się oni ideologiom autorytarnym. Parezjastyczni filozofowie, sojusznicy lub przeciwnicy władzy, bywali często traktowani instrumentalnie. Rozdrobnienie konfliktów na rasowe, etniczne, czy religijne pod koniec XX i na początku XXI stulecia jeszcze bardziej proces ten pogłębił.

Wypowiedzi, narracje gnostyckie to takie, które pośredniczą, budują mosty między światem materialnym a symbolicznym. Nawet jeżeli miedzy symboliką a materią jest przepaść i antagonizm, gnostyk zrobi wszystko, by „utkać” misterną sieć porozumienia i doprowadzić tych, którzy zechcą do „właściwego” królestwa (6). Narracje tego typu bywają spekulatywne, trudno ująć je w jednoznaczny system przekonań i dla ich zrozumienia trzeba milcząco przyjąć kilka, czasem kilkanaście wprowadzonych założeń. Gnostyckie teksty i wypowiedzi rozpoznajemy po tym, że budują „teoretyczne pałace”, w których wszystkie elementy powinny się wzajemnie wiązać i zgadza.

Przykładami systemów gnostyckich są: żydowska mistyka – kabała, teoria enneagramu służąca do opisu osobowości ludzkich, czy nawet techniki wróżb. Koncepcje gnostyków podobnie jak i sąsiadujących z nimi filozofów charakteryzuje otwartość granic i pewnego rodzaju płynna tożsamość. Tożsamość ta bywa tworzona zarówno przez nadbudowywanie elementów do już istniejących koncepcji, jak też polega na włączaniu przeróżnych elementów świata zewnętrznego i wykorzystywanie ich dla własnych celów.

Narrację gnostyczną i narrację praktyczną mogą także powiązać ze sobą próby opisu misteriów pogańskich, chrześcijańskich, doświadczeń modlitewnych czy medytacyjnych wywodzących się z tradycji o bardzo odległym etnicznie rodowodzie.

Gnostycy spotykają się często z filozofami ale znajdują wspólny język także z wierzącymi fanatykami, być może dlatego, że rozległość ich systemów - ogólnych teorii wszystkiego, wymaga pełni a tę osiągają przez wkomponowanie elementów wiary. Dlatego na przykład marksizm i psychoanaliza bywają oskarżane przez filozofów - analityków o to, że zbudowano je z wykorzystaniem istotnego elementu gnozy. Dla fanatyków, którzy często mogą nie rozumieć systemów gnostyckich, bywają one przydatne do zakorzeniania ich wiary, która w systemach tych, poszukuje swego uzasadnienia.

Wielkie religie uniwersalistyczne zachowują dystans wobec gnozy i narracji gnostycznych, traktując je albo jako mniej istotne, wręcz gorsze, albo jako heretyckie czyli błędne i wrogie. Natomiast większość koncepcji z zakresu filozofii religii z konieczności zajmowania się doświadczeniami i projektami mającymi na celu przekroczenie ziemskiej egzystencji, zawiera w sobie element gnostycki, począwszy od Ojca Kościoła Klemensa z Aleksandrii (autora rozległego traktatu ( po grecku- Stromatesis, Kobierce), aż po Carla Gustawa Junga, czy Rudolfa Otto w wieku XX- m. I tak na przykład Junga pojęcie plerony to wymiar mitologiczny w biosferze homo sapiens, na który składają się określone archetypy, charakterystyczne dla danej kultury, czy świata wewnętrznego jednostki ludzkiej (7).

R.dolf Otto niemiecki myśliciel, który rozbudował opis doświadczenia religijnego o ideogramy namiętności wprowadził do ich opisu pojecie numinosum i doświadczenia numinotycznego. Opisuje numinosum jako tajemniczą, sakralną moc, napawającą człowieka przerażeniem i lękiem (mysterium tremendum), a jednocześnie pociągającą go i zniewalającą (mysterium fascinans). W swojej fundamentalnej pracy pt. Świętość autor ten pisze: „Misterium jest nie tylko czymś dziwnym, lecz także czymś cudownym. I obok elementu szału występuje element oczarowania, wprawiania w zachwyt, wywoływania szczególnego zachwytu, element prowadzący często do odurzenia i upojenia, dionizyjski element oddziaływań numenu (8)”.

Obydwa pojęcia misterium tremendum i fascinans podlegają stopniowaniu. Pierwsze z nich charakteryzuje się szczeblami: (a) stopień czegoś wyłącznie dziwnego, (b) stopień paradoksu, (c) stopień antynomii. Składowymi mysterium fascinans są: (1) fascynacja, (2) miłość i łaska (3) odczucie bliskości zbawienia.

Także osoby, które wobec religii dominującej w danym społeczeństwie, które sytuują się jako outsiderzy, gdy zaczynają się zajmować obszarem około-religijnym, wkraczają na ziemię niczyją terraincognita, który to obszar ma bardzo wiele wspólnego z gnozą. Filozof analityczny, nestor szkoły lwowsko-warszawskiej profesor Marian Przełęcki w 1989 roku opublikował znamienną pracę zatytułowaną Chrześcijaństwo niewierzących. Czytamy w niej:

Nikt z nas nie jest bez winy, nikt z nas nie jest w porządku”. Świadomość tego jest niezbędnym składnikiem właściwej postawy moralnej. Dwie tylko stoją przed nami możliwości: postawa celnika lub faryzeusza. Świadomość własnej niegodziwości uczy nas skromności w stosunku do siebie a wyrozumiałości wobec innych” (9).

I dalej:

Do czegóż się w rezultacie nasza propozycja chrześcijaństwa niewierzących sprowadza? Poczucie tajemnicy istnienia, ideał życia dla innych – ideał pokory i miłości, odwrócenia się od siebie, utożsamienia z drugimi… Wartość propozycji światopoglądowych oceniać możemy, biorąc pod uwagę albo to, co nam one dają, albo to, czego od nas żądają” (10).

Problematyka aksjologiczna, wiąże się w niej z toposem emocji i koniecznością ukazania granic. Pojęcie „granica” w naukach humanistycznych narosło wieloma interpretacyjnymi komentarzami, gdyż istnieją granice wzruszalne i niewzruszalne. Te drugie rozumieją granicę jako kres: np. kres życia, kres poza którym następuje anihilacja, np. wszelkich możliwych wartości. Tak rozumiane granice należy odróżnić od ograniczenia, które zawsze ma charakter osobisty a niekiedy i społeczny. Ograniczenie staje się składową świata osobistego i podąża razem z personą. Granica, zwłaszcza odpersonifikowana, jest czymś trwałym, stabilnym, (przechodząc w świat przyrody np. stałe fizyczne) (11). Otwartość postawy gnostyka i narracji gnostycznej pozwala znakomicie widzieć granice związane z innymi typami wypowiedzi, sama zaś gnoza nie musi się do nich odnosić – może je próbować tłumaczyć lub uznać za nieistotne.

CDN

PRZYPISY:

1 Michael Walzer celnie zauważa: „Źródłem praw zakazujących przemocy jest doświadczenie stosunków zarówno wewnętrznych, jak i międzynarodowych. Źródłem praw zakazująch ucisku są wyłącznie stosunki wewnętrzne. Prawa pierwszego typu porządkują nasze kontakty ze wszystkimi ludźmi – tak z obcymi, jak i ze współobywatelami. Prawa drugiego typu regulują wyłącznie życie naszej wspólnoty. Pierwesze mają jednolitą formę i zastosowania, odpowiadają standardowym oczekiwaniom, powstały na podstawie typowych doświadczeń (wśród których najważniejszym jest doświadczenie wojny). Drugie mają złożoną formę i róznorodne zastosowania, wyrosły na gruncie wielorakich sprzecznych oczekiwań, są zakorzenione w długiej i bogatej historii społecznej. Pierwsze skłaniają się ku uniwersalności, drugie ku partykulatryzmowi”. [w:] tenże Interpretacja i krytyka, , Warszawa, Aletheia 2002. Filozofom przyznana zatem zostaje rola na podobieństwo proroków, odnowicieli życia religijnego, reformatorów, co nie powinno dziwić i nie jest sprzeczne z intelektualnym coommon sense.

2 W XX wieku dążenie filozofów do budowania systemów poddane zostało druzgocącej krytyce zarówno przez przedstawicieli Szkoły Frankfurckiej, jak i przez francuskich analityków języka skupionych wokół periodyku Tel Quel.

3 Parezja (grec. parrhesia παρρησία (παν = wszystko + ρησις / ρημα = mówienie / mowa) dosłowne znaczenie mówić wszystko – wypowiedź wolna, otwarta, szczera i jasna.

4 M. Foucault rozwija koncepcję parezji w ostatnim cyklu swoich wykładów w College de France z lat 1981 -1982 wydanie polskie pod tytułem Hermeneutyka podmiotu, wyd. oprac. F. Gros przy współpracy F. Evalda i A. Fontany, Warszawa, wyd. PWN, 2012.

5 Jerzy J. Kolarzowski, Założenia filozofii politycznej Barucha Spinozy - perspektywa teorii dyskursu, [w:] Idee i myśliciele. Język źródłem(nie)porozumienia. Pod red. K. Skowronek i Ł. Trzcińskiego. Wydz. Humanistyczny AGH, t. XVII, Kraków, 2014.

6 Robert Haardt, Gnoza. O istocie, historii oraz interpretacjach gnozy[w:] GNOSIS Nr 2, s. 3 i nast. Także http://www.gnosis.art.pl/numery/gn02_haardt_gnoza.htm (odczyt z dn. 20.09.2015).

7 Zdaniem Carla Gustawa Junga w wyobrażonej przestrzeni plerony przeciwieństwa (także między archetypami) wzajemnie się dopełniają tworząc zupełną jedność. Zob. A. Samueks, B. Shorter, F. Plaut, Krytyczny słownik analizy jungowskiej, Wrocław, wydawnictwo UNUS, 1994, s. 148.

8 Rudolf Otto, Świętość, Wrocław Wyd. Thesaurus Press, 1993, s. 59.

9 Marian Przełęcki, Chrześcijaństwo niewrzących, Warszawa SW Czytelnik 1989 cyt. za: O wartościach, normach i problemach moralnych, Wybór tekstów z etyki polskiej. Wybór i oprac. M. Środa, Warszawa, PWN 1994, s. 375.

10 M. Przełęcki, Chrześcijaństwo niewrzących, wyd. cyt. 377.

11 Gabriel Liiceanu, Dziennik z Păltinişu, Pajdeja jako model w kulturze humanistycznej, Sejny, wyd. Pogranicze, 2001.Autor ten podaje wywód, który dobitnie tłumaczy to ważne dla postmodernistów zróżnicowanie: „Po pierwsze, twoja granica operuje wyłącznie na płaszczyźnie ducha subiektywnego, związana jest z wolą, a więc uczestniczy w porządku dynamicznym; moje ograniczenie wiąże się z duchem obiektywnym i jest poniekąd leniwe, nie mówiąc już o tym, że ma charakter ontologiczny, toteż odnajduję je wszędzie, od świata nieorganicznego do człowieka. Następna różnica, granica jest stała bądź ruchoma, ale przekraczalna, natomiast ograniczenia się nie przekracza: gdy coś się powiększa, niesie z sobą ograniczenie. W ostatecznym rachunku granicę można zostawić za sobą, ograniczenie towarzyszy ci zawsze, nawet w nieograniczeniu. Dam ci kilka przykładów: […]koło to granica, horyzont — ograniczenie; religia (religo) to granica, wierzenie — ograniczenie; drugi człowiek (l’enfer c’est l’autre) — granica, inny — ograniczenie; kasta — granica, klasa — ograniczenie; rzeczownik — granica, rzeczownik odsłowny — ograniczenie; stan — granica, sytuacja — ograniczenie; prawda jako ścisłość — granica, prawda ścisła — ograniczenie; »być w« — granica, »być w i ku« — ograniczenie; mieszkanie — granica, dom — ograniczenie; donżuanizm — granica, prawdziwa miłość do człowieka — ograniczenie.”., s. 125-126.