Dyskurs wśród wielości konkurujących teorii - Krytyczna Analiza Dyskursu

Trzy zasadnicze obszary uzewnętrzniania się dyskursu to językoznawstwo, teoria literatury i filozofia. Dla językoznawcy w najbardziej podstawowym sensie rozumienia pojęcia dyskurs występuje, gdy mówiący „aktorzy” nie rezygnują ze swej podmiotowości a wręcz ją zaznaczają i wypowiadają się w pierwszej lub drugiej osobie. Tak wąskie rozumienie słowa dyskurs warto odróżnić od wypowiedzi narracyjnych, opisowych i sformułowanych bezosobowo lub w trzeciej osobie.

Ujęcie teoretycznoliterackie niezmiernie rozszerza panoramę dyskursu - gdy pisarz w literaturze stosuje kody kulturowe (a znajdują się one w każdym opisie i narracji), odwołuje się do historycznego kontekstu - prowadzi wówczas zapośredniczony dyskurs z czytelnikiem. Tak szerokie rozumienie pojęcia dyskursu zostało całościowo wypracowane w koncepcjach M. Foucalta (1) i upowszechnione przez zdeklarowane grono zwolenników postmodernizmu. Można zatem powiedzieć, że każda zobaczona, bądź usłyszana w miejscu publicznym i jakkolwiek utrwalona w dobie mediów wypowiedź, stanowi dyskurs z rzeczywistością historyczną.

Dla filozofów szukających uporządkowania procesów badawczych, dyskursem może być każde etapowe poznawanie rzeczywistości. „Zgiełk” mowy publicznej diagnozowany przez postmodernistów pozwolił skierować słowo dyskurs wstecz do tych myślicieli, którzy wyraźnie uwypuklali etapy procesu rozumowego czy badawczego skierowanego ku określonemu fragmentowi rzeczywistości; byli to na przykład filozofowie dziejów, marksiści, strukturaliści, niektórzy fenomenolodzy.

Zwieńczenie XX wieku przyniosło żywiołowy rozwój teorii dyskursu (2), a nawet zostały sformułowane ogólne założenia takich teorii. Zdaniem D. Howartha są to: dyskursywność, dyskurs i analiza dyskursu.

Przez dyskursywność rozumie się horyzont w przestrzeni którego następuje ustalenie sensu znaczeniowego dla przedmiotów czy praktyk obecnych w społecznej rzeczywistości.

Dyskurs jako proces - w zasadzie powinno powiedzieć się - proces dyskurso-twórczy związany jest ze sprawowaniem władzy, jak i z granicami wyznaczonymi dla tych, którzy mogą w nim wziąć udział i ewentualnie zostaną wysłuchani a tymi, którzy z tego procesu zostali na trwałe wykluczeni. Analiza dyskursu sprowadza się zatem do przedkładania wszelakich publicznych wystąpień takich jak: „przemówienia, raporty, manifesty, zdarzenia historyczne, wywiady, programy polityczne, idee, a nawet organizacje i instytucje” na kategorie tekstualne – świat zewnętrzny jako tekst – po to, by uchwycić i uwypuklić zarówno ich przedmiotową jak i praktyczną dyskursywność (3). Generalnie rozróżnia się kilka rodzajowo zróżnicowanych teorii dyskursu:

Pierwsza określana mianem analizy konwersacyjnej a sięgająca swymi korzeniami do Émile`a Benveniste`a (4), formułuje założenie zgodnie z którym: „jednostką dyskursu nie jest zdanie, lecz „kolejka” (turn, „tura”), czyli zabranie głosu przez rozmówce; ład dyskursu ma charakter sekwencyjny i polega na relacjach między elementami łańcucha wypowiedzi; ład dyskursu budowany jest krok po kroku w toku rozmowy; ład dyskursu nie jest wyznaczony przez okoliczności zewnętrzne, lecz ma charakter samoregulacji” (5).

Druga to systemowo-funkcjonalna analiza dyskursu uwzględniająca pogłębione badania nad strukturami i rozwój badań nad społecznymi systemami semiotycznymi (language as a social semiotic). Kierunek ten stanowi ważny punkt odniesienia dla dyskusji na temat relacjijęzyk – kontekst – kultura. Ostatnio został on częściowo zaanektowany przez Krytyczną Analizę Dyskursu (wymieniona poniżej) dla potrzeb badań krytycznych nad komunikacją multimedialną (6).

Trzeci nurt to psychologia dyskursywna - używana w wielu szkołach terapeutycznych, budująca dialektyczną zwrotność między przeżywaniem - mówieniem i ponownie - światem przeżywanym, odwołująca się do psychoanalizy zwłaszcza w jej wersji logocentrycznej J. Lacana. Ponieważ teorie dyskursu na gruncie psychologicznym korzystają z wielu konkurujących teorii także z antypsychologizmu, wywołuje to daleko idące pomieszanie kontekstów użytych sformułowań (7).

Czwarta koncepcja została sformułowana przez dwóch filozofów polityki Chantal Mouffe i Ernesto Laclau (8). Podstawowymi atrybutami tej koncepcji jest pytanie o hegemonię, które wynika z przekonań o „konstruowanym wtórnie” charakterze rzeczywistości politycznej oraz konfliktogenności demokracji współczesnej.

Najbogatszy teoretycznie i niezmiernie zróżnicowany zbiór teorii (9), nazywany jest Krytyczną Analizą Dyskursu - w skrócie KAD i wywodzi się od Normana Fairclougha, badacza łączącego systemowo teorię lingwistyczno–funkcjonalną ze strukturyzacją społeczną (10). Inni badacze tego rozgałęzionego nurtu to Michael Billig, Teun A. van Dijk (11), Siegfried Jager, Jonathan Potter, Ruth Wodak (12) włączają do niego kategorie psychologii społecznej, kognitywistyki, bądź analiz politologicznych. Krytyczna analiza dyskursu zawiera elementy szczegółowej analizy treści. Termin „tekst” użyty jest tutaj w najszerszym znaczeniu, obejmującym interakcje mówione, multimedialne teksty telewizji i internetu, a także teksty pisane i publikowane. Większość praktyków KAD postrzega siebie w roli łączników między procesami społecznymi a cechami tekstów (13).

Krytyczna Analiza Dyskursu, wykorzystując jedną z właściwości nauk społecznych, a mianowicie współdeterminację procesu badawczego i przedmiotu badania, jest świadomym narzędziem zmiany społecznej. Poprzez sam opis pewnego zjawiska dokonujemy przemiany kontekstu, w którym ono występuje – tzn. zwracamy na nie uwagę, dokonujemy jego wyrwania z tła, nadajemy mu istotność (14).

Krytyczna Analiza Dyskursu najlepiej nadaje się do analizy zjawisk religijnych i około religijnych, gdyż przedstawiciele tej szkoły nakazują badaczowi danego społecznego przekroju odkryć terminologię, które skupia w sobie określoną wiązkę aspektów kategorialnych. Są to zatem takie kategorie, jak:

- działalność,

- relacje społeczne,

- obiekty i instrumenty,

- czas i miejsce,

- przedmioty społeczne, przekonania, wiedza z zakresu operowania wartościami;

- semioza: proces ustalania i utrwalania znaczeń (15). 

Większość kwestii związanych z religią i jej interpretacją wyczerpuje niemal wszystkie sześć kategorii w tym kategorię szóstą. Religie ze względu na długie okresy rozwojowe i ich ewolucję okazują się niezwykle wdzięcznym polem badawczym dla uchwycenia zasadniczych procesów semiozy w historii.

W namyśle nad religijnymi i wokół-religijnymi aktami mowy (mieścić się tu będą zarówno utrwalone elektronicznie wypowiedzi jak i teksty zapisane) spróbujemy wyróznić cztery generalne typy idealizacyjne.

 

I. Wypowiedzi i narracje fanatyczne;

II. Narracje i wypowiedzi odnoszące się do sfery praktycznej;

III. Wypowiedzi-narracje filozoficzne;

IV. Wypowiedzi i narracje gnostyczne.

Na wstępie kilka kwestii wymaga wyjaśnienia: wprawdzie typy idealizacyjne świetnie nadają się do klasyfikacji słowa mówionego, to jednak ze względu na spory interpretacyjne i intencje osób komunikujących się, lepiej wziąć za punkt rozważań słowa zapisane. Spory wokół wypowiedzi mogą wynikać zarówno ze sposobu akcentowania, jak i również z rozmieszczenia znaków przystankowych (głównie przecinków). Stąd też lepiej jest analizować wypowiedzi pisemne.

Typy idealizacyjne to jedynie generalne kierunki znamionujące ekstrapolacje postaw możliwych do sklasyfikowania na podstawie wypowiedzi, pism, dokumentów. Niezmiernie istotne są relacje między typami, ich wzajemne oddziaływanie oraz korelacje znamiomujące stany pośrednie.

Na potrzeby Krytycznej Analizy Dyskursu (KAD ang. CDA) wielu autorów czyni okazjonalne i uniwersalne założenia. Jednym z nich pozostaje postulat, by:

„Jak przekonuje van Dijk w ramach CDA możliwe jest więc wykorzystywanie rozmaitych teorii, opisów, metod w zależności od ich przydatności do realizacji socjopolitycznego celu. Jest to zatem podejście interdyscyplinarne, w którym samo rozróżnienie na teorię, opis i zastosowanie staje się mniej istotne”(16).

Postulat oczywisty jeżeli uwzględni się fakt, że w kwestiach dotyczących języka badany materiał i badawcze narzędzia należą do tego samego uniwersum - należą do języka będącego w dyspozycji badającej jednostki (17). Mówiąc zwięźle badany język bada się za pomocą instrumentów często wyłącznie językowych. Zatem należy przynajmniej zachować podstawowe jego funkcje, na które składają się następujące cechy, by można było mówić o zachowaniu podstawowych jego funkcji:

- relewantność – istotna dla funkcji komunikatywnej języka (ważna w kontekście komunikacyjnym),

- dystynktywność – od dystynkcji - najpierw wyróżniająca a następnie odróżniająca - cecha wypowiedzi,

- kontrastywność – od kontrast - różnica, przeciwieństwo,

- diakrytyczność – cecha gramatycznie odróżniająca, elastyczna w wielości innych podziałów.

Słowa fanatyzm, filozofia, gnoza, praktyka zarówno jako rzeczowniki, jak i w wersji przymiotnikowej, czy przysłówkowej spełniają wszystkie z powyższych językowych funkcji w każdorazowym zastosowaniu.

Rozróżnienie powyższe jest nie tylko fundamentalne, ale jednak w partykularnym zastosowaniu może sprawiać językoznawcom i innym badaczom szereg problemów (18) chociażby już na etapie uszeregowania kolejności poszczególnych kategorii. Stąd też powstało zadanie dla logików i etnolingwistów, polegające na wypracowaniu właściwej hierarchii i ustaleniu wzajemnych zależności (19).

Podobny do zamieszczonego na diagramie schemat został zaproponowany przez administratora jednego z portali internetowych (20) w celu stworzenia uogólnionej platformy służącej do klasyfikacji nadsyłanych przez autorów wypowiedzi: fragmentów blogów, artykułów, ogłoszeń (21). Oprócz klasyfikacji miał za zadanie minimalizowanie ewentualnych wątpliwości, pretensji czy sporów, wiążacych się z administrowaniem internetowej przestrzeni.

 

CDN.

PRZYPISY:

1 Zobacz. Systemowo-funkcjonalna analiza dyskursu. Antologia, red. A. Duszak i G. Kowalski, Kraków, wyd. Universitas, 2013.

2 M. Czyżewski, tamże.

3 E. Laclau, Emancypacje, Wrocław, Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji TWP. 2004

4 Por. M. Czyżewski, Teorie dyskursu – dyskursy teorii, wyd. cyt.

5 Por. „Fairclough podejmuje wątek „dualność struktury społecznej i działania” uwypuklając wzajemnie konstytutywny związek między dyskursami a systemami społecznymi, w których te pierwsze funkcjonują. Celem analizy krytycznej dyskursu jest badanie tej dialektycznej relacji i ujawnianie mechanizmów, za pomocą których język i znaczenie są wykorzystywane przez władzę, by zwodzić i wyzyskiwać rządzonych”. D. Howarth, Dyskurs, wyd. cyt., s. 17.

6 Adam Warzecha, Krytyczna analiza dyskursu (KAD) w ujęciu Normana Fairclougha. Zarys problematyki Autor ten pisze: „Za umowną powstania uważa się rok 1993. Holenderski badacz Teun van Dijk ogłosił wówczas w piśmie Discourse & Society zbiór artykułów programowych. Obecnie krytyczna analiza dyskursu stała się przedsięwzięciem multidyscyplinarnym łączącym naukowców z wielu krajów (głównie Anglii, Austrii, Danii i Francji), dla których forum wymiany myśli jest właśnie czasopismo Discourse & Society” [w:] 2014 z. 2/11, s. 164–189 dostępne na stronie http://www.ejournals.eu/Konteksty_Kultury/ - odczyt z dn. 8.09.2015

7 R. Wodak, Disorders of Discourse, London, Longman, 1996.

8 Por. N. Fairclough, A. Duszak, Wstęp. Krytyczna analiza dyskursu – nowy obszar badawczy dla lingwistyki i nauk społecznych, Kraków, Wyd. Universitas, 2008, s. 10.

9 Anna Duszak, Juliane House, Łukasz Kumięga, Globalization, Discourse, Media: In a Critical Perspective (Globalisierung, Diskurse, Medien: eine kritische Perspektive). Warszawa, Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, 2010, s. 610.

10 A. Warzecha, Krytyczna analiza dyskursu (KAD) w ujęciu Normana Fairclougha. Zarys problematyki, wyd. cyt. S. 185.

11 Barbara Jabłońska , Krytyczna analiza dyskursu: refleksje teoretyczno-metodologiczne [w:] Przegląd Socjologii Jakościowej t. II, z. 1, 2006, s. 57, autorka powołuje się na jeden z pierwszych artykułów Teun Van Dijka, (1993) ”Principles of critical discourse analysis.” Discourse and Society 4(2): 249-283.

12 „Potwierdzenie lub odrzucenia wniosków do których dochodzą badacze dyskursu, zależy w ostatniej instancji od tego, jak przekonujące wydają się one społeczności badaczy i naukowców reprezentujących nauki społeczne. Ocena ta zależy oczywiście od tego, w jakim stopniu ich analizy spełniają kryteria niesprzeczności i spójności, a także od tego, w jakim zakresie proponują nowy i interesujący wgląd w dany przedmiot badań”.D. Howarth, Dyskurs, wyd. cyt., s. 216.

13 R. Jakobson, Pojęcie cech dystynktywnych w językoznawstwie; wspomnienia i rozważania, [w:] R. Jacobson W poszukiwaniu istoty języka. Warszawa, PIW, 1989, s. 217-256.

14 Włodzimierz Lapis,Społeczne usytuowanie pojęcia dystynktywności wśród określeń synonimicznych. Autor ten posiłkuje się studium R. Jacobsona i nawet cytat na początku zaczerpnął z jego eseju: „Ważne są nie rzeczy ale relacje między nimi”. E. T. Bell. Zobacz: http://www.staff.amu.edu.pl/~inveling/pdf/Wlodzimierz_Lapis1_inve16.pdf (odczyt z dn. 23.09.2015)

15 Cztery style dyskursu: plus czwarty gnostyczny. Taraka http://www.taraka.pl/cztery_style_dyskursu_plus

16 Za zgodą i z inspiracji Wojciecha Jóźwiaka. Charakterystyczne, że na potrzeby portalu zrezygnowano z kategorii wypowiedzi filozoficzne, zastępując je „chropowatym” neologizmem „dociekinierzy” od dociekania istoty rzeczy. Oczywiście nie każda analityczna i zarazem ewaluacyjna (wartościująca) wypowiedź ma charakter filozoficzny. Niemniej ukazuje to rozziew między heurystyką współczesnych systemów filozoficznych (np. M. Foucaulta, J. Habermasa ), a powszechnym językowym uniwersum i zarazem trudności w ich zrozumieniu, nie mówiąc już o rozpropagowaniu.

17 „Potwierdzenie lub odrzucenia wniosków do których dochodzą badacze dyskursu, zależy w ostatniej instancji od tego, jak przekonujące wydają się one społeczności badaczy i naukowców reprezentujących nauki społeczne. Ocena ta zależy oczywiście od tego, w jakim stopniu ich analizy spełniają kryteria niesprzeczności i spójności, a także od tego, w jakim zakresie proponują nowy i interesujący wgląd w dany przedmiot badań”. D. Howarth, Dyskurs, wyd. cyt., s. 216.

18 R. Jakobson, Pojęcie cech dystynktywnych w językoznawstwie; wspomnienia i rozważania, [w:] R. Jacobson W poszukiwaniu istoty języka. Warszawa, PIW, 1989, s. 217-256.

19 Włodzimierz Lapis, Społeczne usytuowanie pojęcia dystynktywności wśród określeń synonimicznych. Autor ten posiłkuje się studium R. Jacobsona i nawet cytat na początku zaczerpnął z jego eseju: „Ważne są nie rzeczy ale relacje między nimi”. E. T. Bell. Zobacz: http://www.staff.amu.edu.pl/~inveling/pdf/Wlodzimierz_Lapis1_inve16.pdf (odczyt z dn. 23.09.2015)

20 Cztery style dyskursu: plus czwarty gnostyczny. Taraka http://www.taraka.pl/cztery_style_dyskursu_plus

21 Za zgodą i z inspiracji Wojciecha Jóźwiaka. Charakterystyczne, że na potrzeby portalu zrezygnowano z kategorii wypowiedzi filozoficzne, zastępując je „chropowatym” neologizmem „dociekinierzy” od dociekania istoty rzeczy. Oczywiście nie każda analityczna i zarazem ewaluacyjna (wartościująca) wypowiedź ma charakter filozoficzny. Niemniej ukazuje to rozziew między heurystyką współczesnych systemów filozoficznych (np. M. Foucaulta, J. Habermasa ), a powszechnym językowym uniwersum i zarazem trudności w ich zrozumieniu, nie mówiąc już o rozpropagowaniu.